Сан атооч

Заттардын, буюмдардын, кубулуштардын санын, эсебин, иретин, катарын билдирген сөздөрдү сан атооч дейбиз. Сан атоочтор канча? нече? канчанчы? неченчи? деген суроолорго жооп берет. Мисалы: Ушул жерде биз төрт киши болуп уйларды бир бөлөк, музоолорду бир бөлөк килып имерип турабыз. (М. Элебаев) Сага айткандарым башымдан өткөндөрдүн жүздөн, балким миңден бири болор дебедимби жана. (Т. Сыдыкбеков) Отуз сегизинчи жылдын аяк чени айрыкча оор болуп турду. (К. Сактанов).

Сан атооч сөздөрдүн лексикалык маанилери абстракттуу болот. Мисалы: беш, он, жети, төртүнчү, үчөө, үчтөн эки, беш-алты деген сан атоочтордо конкреттүу маани жок. Анткени алар кандайдыр бир нерсенин санын, иретин, эсебин билдирип турат. Кайсы нерсенин саны, эмненин эсеби экени белгисиз. Адатта сан атоочтор ошол өзүлөрү санын, эсебин, иретин, катарын билдирген нерсе менен бирге айтылат да конкреттүүлүк мааниге ээ болот. Мисалы: беш алма, алты кыз, беш-алты киши, төртүнчү курс ж.б. Аныкталган зат атоочтор аркылуу сан атооч сөздөрдүн абстракттуу маанилери такталды, башкача айтканда, лексикалык маанилер конкреттүү болду.

Кыргыз тилинде сандык түшүнүктү билдирген жуп, кош, эгиз, сыңар, жалкы, жарым, жарты, чейрек деген сыяктуу сөздөр да бар. Булар чыныгы сан атоочтордой болуп бардык эле заттар, буюмдар, түшүнүктөр менен айкаша бербейт. Анткени, булар белгилүү сан (эсеп) маанилерин туюндурат:

жуп деген сөз эки, төрт, алты, сегиз … бир жүз эки, бир жүз төрт … өңдүү сандарды билдирет;

кош деген сөз эки, экөө, эки-экиден топтошкондордун (бараткандардын) ар бирин билдирет;

эгиз деген сөз эки, экөө,(жуп) сандарды билдирет;

сыңар деген сөздө бир, бирөө, жалгыз, жалкы маанилери бар; бар;

жалкы деген сөздө бир, бирөө, жалгыз, сыңар маанилери

жарым  деген  сөздө  бирдин  тең  экиге бөлүнгөн бөлүктөрүнүн бири деген маани бар;