Эрежелер›Морфология›Кызматчы сөз түркүмдөрү›Чыгыш жөндөмөсүндөгү сөздөр менен айкашуучу жандоочтор
Чыгыш жөндөмөсүндөгү сөздөр менен айкашуучу жандоочтор
Чыгыш жөндөмөсундөгү сөздөр менен айкашуучу жандоочтор: ары, башка, баштан, бетер, бери, кийин, көрө, мурун, соң, тартып.
- ары, бери, кийин, мурун жандоочтору зат атооч, ат атооч жана -ган мучөлүү атоочтуктар менен айкашып, мезгилдик, орундук маанилерди билдирет. Мисалы: Окууну бүткөндөн кийин эле ар кимибиз ар жакка тараганбыз. (М.Алыбаев) Шаарга келгенден бери купулга толо бир иш кыла элекмин. (Ш.Бейшеналиев) Андан ары чыга бериште үч киши туруптур.(К.Осмоналиев).
- башка жандоочу зат атооч, ат атооч, жамдама сан атооч, кыймыл атооч жана -ган мүчөлүү атоочтуктар менен айкаша келип, алар аркылуу туюндурулган нерсени кыймыл-аракетке коошпоо, аралаштырбоо, алмаштырбоо маанилерин билгизет. Мисалы: Адамдан башка жөлөк жок, элден башка тирек жок. (А.Токомбаев) Сенден башка багар-көрөрүм жок, айланайын. (К.Жантөшев).
- бетер деген жандооч зат атооч, ат атооч, кыймыл атооч жана -ган мүчөлүү атоочтуктар менен айкаша келип, күчөтүү жана кандайдыр сапатты арттыруу маанилерин билдирет. Мисалы: Атпай элдин баарысын душмандан бетер ойлойсуң. («Манас») Каадалуу коноктордон бетер көлдөлөңдөн барып орун алдык. (Т.Сыдыкбеков)
- соң жандоочу атооч сөздөр жана -ган мүчөлүү атоочтуктар менен айкаша келип, мейкиндик, мезгилдик катыштарды же себепти түшүндүрөт. Мисалы: Көңүлү болгон соң бара берсин. (М.Гапаров) Мукаштар толук бир айдан соң Үрүмчүгө жетишти. (К.Тыныстанов)
- көрө жандоочу атооч сөздөр, кыймыл атоочтор жана -ган мүчөлүү атоочтуктар менен айкаша келип, кандайдыр терс же тангандык маанилерин билдирет. Мисалы: Ушундан көрө аскерге кеткеним артык эмеспи. (М.Гапаров)
- баштап, тартып деген сөздөр чыгыш жөндөмөсүндөгү атоочтор жана -ган мүчөлуү атоочтуктар менен айкашып жандооч катары колдонгондо, кыймыл-аракеттин башталыш ордун билдирет. Мисалы: Ошондон баштап Тыныстан баласын каапырлардын дин окуусуна бериптир деген сөз чыкты. (С.Станалиев) Эмки жумадан тартып сабактарыбыз көбөйөт. (Ж.Мавлянов)
- илгери, тышкары деген сөздөр да чыгыш жөндөмөсүндөгү атоочторду жана -ган мүчөлүү атоочтуктарды жандап келип, жандооч катары колдонулуп, кандайдыр мезгил, багыт же орун маанилерин билдирет. Мисалы: Бул окуя ошол баягы окуядан илгери болгон, балам. («Эркинтоо»)
Булагы: «Кыргыз тилинин морфологиясы», 2008. Чыгыш жөндөмөсүндөгү сөздөр менен айкашуучу жандоочтор